มาตรา 157 เจ้าพนักงานปฏิบัติหน้าที่โดยมิชอบ คืออะไร?
มาตรา 157 เจ้าพนักงานปฏิบัติหน้าที่โดยมิชอบ คือ บทบัญญัติสำคัญในประมวลกฎหมายอาญาของประเทศไทย ซึ่งมีวัตถุประสงค์เพื่อป้องกันมิให้เจ้าหน้าที่ของรัฐใช้อำนาจหน้าที่โดยไม่ชอบด้วยกฎหมาย หรือใช้อำนาจเพื่อแสวงหาประโยชน์ส่วนตนหรือผู้อื่น จนก่อให้เกิดความเสียหายแก่ประชาชนหรือรัฐ
บทบัญญัตินี้ถูกนำมาใช้ในคดีที่เกี่ยวข้องกับการทุจริต การใช้อำนาจโดยมิชอบ หรือการละเว้นการปฏิบัติหน้าที่ของเจ้าพนักงาน ซึ่งถือเป็นความผิดที่กระทบต่อความน่าเชื่อถือของระบบราชการและหลักนิติธรรม
บทความนี้จะอธิบายความหมายของ มาตรา 157 เจ้าพนักงานปฏิบัติหน้าที่โดยมิชอบ องค์ประกอบความผิด ตัวอย่างคดี และข้อควรรู้สำหรับประชาชนทั่วไป
เนื้อหาบทความ มาตรา 157
มาตรา 157 เจ้าพนักงานปฏิบัติหน้าที่โดยมิชอบ คืออะไร?
ข้อความของประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 157
- ผู้กระทำต้องเป็น “เจ้าพนักงาน”
- มีการปฏิบัติหน้าที่หรือการละเว้นการปฏิบัติหน้าที่
- มีเจตนาตามที่กฎหมายกำหนด
ตัวอย่างการกระทำที่อาจเข้าข่าย
มาตรา 157 แตกต่างจากคดีทุจริตอย่างไร
ข้อความของประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 157
มาตรา 157 บัญญัติว่า
“ผู้ใดเป็นเจ้าพนักงาน ปฏิบัติหรือละเว้นการปฏิบัติหน้าที่โดยมิชอบ เพื่อให้เกิดความเสียหายแก่ผู้หนึ่งผู้ใด หรือปฏิบัติหรือละเว้นการปฏิบัติหน้าที่โดยทุจริต ต้องระวางโทษจำคุกตั้งแต่หนึ่งปีถึงสิบปี หรือปรับตั้งแต่สองหมื่นบาทถึงสองแสนบาท หรือทั้งจำทั้งปรับ”
จากบทบัญญัติดังกล่าว จะเห็นได้ว่ากฎหมายมุ่งลงโทษเจ้าพนักงานที่ใช้อำนาจหน้าที่โดยไม่ถูกต้อง ไม่ว่าจะเป็นการกระทำหรือการละเว้นการกระทำ หากเข้าหลักเกณฑ์ตามกฎหมายก็อาจมีความผิดตามมาตรา 157 ได้
วัตถุประสงค์ของมาตรา 157
มาตรา 157 เจ้าพนักงานปฏิบัติหน้าที่โดยมิชอบ มีวัตถุประสงค์สำคัญ ได้แก่
- ป้องกันการใช้อำนาจของรัฐโดยมิชอบ
- คุ้มครองสิทธิของประชาชน
- ป้องกันการทุจริตในหน่วยงานของรัฐ
- ส่งเสริมความโปร่งใสในการบริหารราชการ
- สร้างความเชื่อมั่นต่อกระบวนการยุติธรรม
1. ผู้กระทำต้องเป็น “เจ้าพนักงาน”
คำว่า “เจ้าพนักงาน” ตามกฎหมายอาญา หมายถึง บุคคลที่กฎหมายแต่งตั้งให้มีหน้าที่ปฏิบัติราชการ ไม่ว่าจะเป็น
- ข้าราชการ
- พนักงานองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น
- เจ้าหน้าที่รัฐบางประเภท
- บุคคลที่ได้รับมอบหมายให้ใช้อำนาจของรัฐตามกฎหมาย
หากไม่ใช่เจ้าพนักงาน ย่อมไม่เข้าข่ายความผิดตามมาตรา 157
2. มีการปฏิบัติหน้าที่หรือการละเว้นการปฏิบัติหน้าที่
ความผิดอาจเกิดได้ทั้ง
การปฏิบัติหน้าที่โดยมิชอบ
เช่น
- ออกใบอนุญาตโดยไม่มีอำนาจ
- อนุมัติงบประมาณโดยฝ่าฝืนกฎหมาย
- ใช้อำนาจโดยไม่เป็นธรรม
การละเว้นการปฏิบัติหน้าที่
เช่น
- ไม่ดำเนินการตามหน้าที่ทั้งที่มีหน้าที่ต้องทำ
- เพิกเฉยต่อการบังคับใช้กฎหมาย
- ไม่ดำเนินการเพื่อช่วยเหลือประชาชนทั้งที่กฎหมายกำหนด
3. มีเจตนาตามที่กฎหมายกำหนด
มาตรา 157 กำหนดไว้ 2 กรณี ได้แก่
กรณีที่หนึ่ง
ปฏิบัติหน้าที่โดยมิชอบ เพื่อให้เกิดความเสียหายแก่บุคคลหนึ่งบุคคลใด
หรือ
กรณีที่สอง
ปฏิบัติหน้าที่ โดยทุจริต
คำว่า “โดยทุจริต” หมายถึง การแสวงหาประโยชน์ที่มิควรได้โดยชอบด้วยกฎหมายสำหรับตนเองหรือผู้อื่น
ความหมายของคำว่า “โดยมิชอบ”
คำว่า “โดยมิชอบ” ไม่ได้หมายถึงการทำงานผิดพลาดทุกกรณี
แต่หมายถึง
- ฝ่าฝืนกฎหมาย
- ฝ่าฝืนระเบียบที่มีผลตามกฎหมาย
- ใช้อำนาจเกินขอบเขต
- ใช้อำนาจโดยไม่มีเหตุผลรองรับ
- ใช้อำนาจโดยเลือกปฏิบัติอย่างไม่เป็นธรรม
ดังนั้น ความผิดพลาดจากความประมาทเพียงอย่างเดียว อาจยังไม่เพียงพอที่จะเป็นความผิดตามมาตรา 157 หากไม่มีองค์ประกอบตามที่กฎหมายกำหนด
ตัวอย่างการกระทำที่อาจเข้าข่ายมาตรา 157
ตัวอย่างที่พบได้บ่อย เช่น
- เจ้าหน้าที่เรียกรับผลประโยชน์เพื่ออนุมัติเอกสาร
- เจ้าหน้าที่ไม่ดำเนินคดีเพราะช่วยเหลือผู้กระทำผิด
- ออกโฉนดโดยฝ่าฝืนกฎหมาย
- อนุมัติจัดซื้อจัดจ้างโดยเอื้อประโยชน์ให้เอกชนรายใดรายหนึ่ง
- ใช้อำนาจเลือกปฏิบัติโดยไม่มีเหตุอันสมควร
- เพิกเฉยต่อการปฏิบัติหน้าที่เพื่อให้ผู้อื่นได้รับประโยชน์
ทั้งนี้ การวินิจฉัยว่าการกระทำใดเข้าข่าย มาตรา 157 เจ้าพนักงานปฏิบัติหน้าที่โดยมิชอบ หรือไม่นั้น ต้องพิจารณาจากข้อเท็จจริง พยานหลักฐาน และคำพิพากษาศาลเป็นสำคัญ
มาตรา 157 แตกต่างจากคดีทุจริตอย่างไร
หลายคนเข้าใจว่า มาตรา 157 คือคดีทุจริตทุกประเภท ซึ่งไม่ถูกต้องทั้งหมด
ความจริงแล้ว
- การทุจริตหลายกรณีอาจเป็นความผิดตามมาตรา 157
- แต่ไม่ใช่ทุกคดีตามมาตรา 157 จะเป็นคดีรับสินบนหรือคอร์รัปชัน
- บางกรณีเป็นเพียงการใช้อำนาจโดยมิชอบจนเกิดความเสียหาย
จึงต้องพิจารณาข้อเท็จจริงเป็นรายกรณี
หากประชาชนได้รับความเสียหายควรทำอย่างไร
หากประชาชนเชื่อว่าตนได้รับความเสียหายจากการปฏิบัติหน้าที่โดยมิชอบของเจ้าพนักงาน ควรดำเนินการดังนี้
- รวบรวมเอกสารและพยานหลักฐาน
- บันทึกรายละเอียดเหตุการณ์
- ขอสำเนาเอกสารราชการที่เกี่ยวข้อง
- ปรึกษาทนายความเพื่อประเมินข้อกฎหมาย
- ใช้สิทธิร้องเรียนต่อหน่วยงานที่มีอำนาจ หรือดำเนินการตามกระบวนการกฎหมายที่เกี่ยวข้อง
การดำเนินการที่ถูกต้องตั้งแต่ต้นจะช่วยให้สามารถคุ้มครองสิทธิของตนได้อย่างมีประสิทธิภาพ
ข้อควรระวังเกี่ยวกับมาตรา 157
ในทางปฏิบัติ ไม่ใช่ทุกกรณีที่เจ้าพนักงานตัดสินใจผิดหรือดำเนินการล่าช้าจะเป็นความผิดตามมาตรา 157 ศาลจะพิจารณาจากองค์ประกอบของความผิดอย่างเคร่งครัด เช่น
- มีหน้าที่ตามกฎหมายหรือไม่
- ปฏิบัติหน้าที่หรือละเว้นโดยมิชอบจริงหรือไม่
- มีเจตนาให้เกิดความเสียหายหรือมีการทุจริตหรือไม่
- มีความเสียหายเกิดขึ้นหรือมีพฤติการณ์ตามที่กฎหมายกำหนดหรือไม่
ดังนั้น การกล่าวหาว่าเจ้าพนักงานกระทำผิดตามมาตรา 157 ควรอาศัยข้อเท็จจริงและพยานหลักฐานที่เพียงพอ ไม่ควรสรุปจากความไม่พอใจต่อผลการปฏิบัติงานเพียงอย่างเดียว
สรุป
มาตรา 157 เจ้าพนักงานปฏิบัติหน้าที่โดยมิชอบ เป็นบทบัญญัติสำคัญที่ใช้ควบคุมการใช้อำนาจของเจ้าหน้าที่รัฐ เพื่อให้การบริหารราชการเป็นไปโดยสุจริต โปร่งใส และเป็นธรรม ความผิดตามมาตรานี้เกิดขึ้นได้ทั้งจากการปฏิบัติหน้าที่โดยมิชอบและการละเว้นการปฏิบัติหน้าที่โดยทุจริต แต่จะต้องพิจารณาองค์ประกอบของความผิดตามกฎหมายเป็นรายกรณี
สำหรับประชาชน การเข้าใจหลักกฎหมายของ มาตรา 157 เจ้าพนักงานปฏิบัติหน้าที่โดยมิชอบ จะช่วยให้สามารถปกป้องสิทธิของตน รู้จักช่องทางการใช้สิทธิตามกฎหมาย และแยกแยะได้ว่ากรณีใดอาจเข้าข่ายความผิดตามบทบัญญัตินี้ ทั้งนี้ การวินิจฉัยขั้นสุดท้ายเป็นอำนาจของศาลโดยอาศัยข้อเท็จจริงและพยานหลักฐานในแต่ละคดี